Ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của những thẻ bài Triều Nguyễn

Ngoài kim khánh, ngọc khánh, ngọc bội, kim bội và long nội tinh, Triều Nguyễn còn duy trì một hình thức bài đeo để phân biệt chức tránh từng người khi vào Tử Cấm Thành hầu vua. Thẻ bài là tấm thẻ hình chữ nhật trên đó có khắc tên chức vụ của người đeo nó để phân biệt.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Hình ảnh một số Ngọc bài, Kim bài, Ngân bài, Ngà bài và Sừng bài của Triều Nguyễn Việt Nam.

Thẻ bài được đề cập đến vào năm Minh Mệnh thứ 7 (1826), thẻ bài được dùng cho ty viên 6 bộ để dùng khi vào chầu. Năm Minh Mệnh thứ 12 (1831), thẻ bài ngà được cấp cho các quan văn võ đại thần vào trực trong đại nội. Đại nội là nơi cẩn mật nên các quan lại vào chầu cần phải đeo bài để phân biệt chức trách, nhiệm vụ. Sau năm Minh mệnh thứ 14 (1833), thẻ bài được phổ biến trong triều cho đường quan 6 bộ, 12 viện, quan lại thuộc viên sử dụng khi có việc vào chầu trong Điện Cần Chánh và Cung Càn Thành: “nay cửa Đại Cung Môn đã sửa sang lại thể chế rất nghiêm, phàm quan viên lớn nhỏ đi lại ở cửa cung phải có thẻ bài để kiếm soát (...)”. Năm 1834, thẻ bài vàng được cấp cho các quan Cơ Mật Viện (cơ quan tham mưu cho nhà vua các việc quan trọng của triều Nguyễn), bài bằng vàng để phân biệt với các quan lại khác, với dòng chữ Cơ Mật Đại Thần.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngọc bài Đại Nam thiên tử của vua Khải Định.

Định chế về thẻ bài được phân biệt qua kích thước và chất liệu, cũng từ đó phân biệt phẩm hàm của người đeo bài. Bài quý nhất là Ngọc bài, tiếp đến là Kim bài, Ngân bài, Ngà bài và Sừng bài. 

Ngọc bài là bài làm bằng ngọc của vua hoặc hoàng thái tử, có khắc chữ Đại Nam Thiên tử, hoặc Đông cung Hoàng Thái tử. Bài được chạm nổi hình rồng, chữ mạ vàng. Đôi khi ban cho các đại thần, quan lớn có chức vụ quan trọng hoặc người có công trạng như tấm bài "Ngự tiền Đại thần" bằng ngọc xanh trắng thời Thiệu Trị, ngọc bài "Uy Vũ tướng quân" do vua Đồng Khánh tặng cho tướng Pháp. Dưới đây là hình ảnh các thẻ bài đã nêu:

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngọc bài "Đông Cung Hoàng Thái tử" của Thái tử Vĩnh Thụy, tức vua Bảo Đại sau này.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngọc bài "Khải Định Ân Tặng" được tặng cho người Pháp.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngọc bài "Uy Vũ Tướng Quân" được vua Đồng Khánh tặng tướng Pháp.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngọc bài Thành Thái sắc tứ.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Tờ lục chỉ cấp cùng ngọc bài.

Năm Minh Mệnh thứ 18, tức năm 1837, triều đình bắt đầu cấp thẻ bài cho các quan Tổng đốc, tuần phủ bố chánh án sát và thuộc chức các tỉnh địa phương để sử dụng khi vào kinh chầu trong Cấm thành. Như vậy thẻ bài chính thức được phổ biến khắp trong bộ máy quan lại từ viên chức nhỏ đến quan lớn đầu triều. Chiếc thẻ bài đã trở thành minh chứng cho thân phận, địa vị, thứ bậc của quan chức triều đình.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài khảm kim cương, ngọc trai Thái bình Thiên tử.

Kim bài tức bài bằng vàng của vua khắc dòng chữ "Thái bình Thiên tử", "Đại bang duy bình" hoặc ban cho Hoàng Thái tử, các hoàng tử được phong tước Công, các quan Cơ Mật viện đại thần, Quản Lĩnh thị vệ đại thần..., hoặc ban thưởng cho các vị thần linh ứng ở các đền miếu.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài khảm hồng ngọc: "Đại bang duy bình".

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài khảm kim cương ngọc trai Đông Cung Hoàng Thái Tử của Vĩnh Thụy.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài của An Tĩnh Công.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài "Dực Quốc Công" được vua Đồng Khánh tặng tướng Pháp.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài "Ông Quận Đệ Nhị Thượng Thiên" ban tặng cho vị thần linh

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Kim bài "Cơ Mật Đại Thần", Thành Thái sắc tứ.

Ngân bài là bài bằng bạc ban cho các thị vệ, các thuộc viên phục dịch trong cung điện, các hoàng thân, các quan chức có công trạng được thưởng.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngân bài Diên Thọ Cung tòng sự.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Ngân bài Thưởng Công, ban thưởng cho người có công.

Ngà bài tức bài làm bằng ngà, được dành cho quan lại từ trong triều 6 bộ 12 viện, tự, khoa đạo cho đến các viên chức địa phương trong bộ máy nhà nước.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Bài ngà Phú Lương huyện hầu.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Bài ngà Tham tri chính sự.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Vi Văn Định đeo bài ngà Hà Đông Tổng Đốc.

Vi Văn Định (1880 - 1975) là một quan lại triều Nguyễn. Với thanh danh, quyền thế và tiền bạc của dòng họ mình ở miền biên ải, một thời ông Vi Văn Định đã nổi tiếng là một Thổ ty trong vùng Lạng Sơn-Cao bằng. Trong ảnh, Vi Văn Định đeo bài ngà Hà Đông Tổng Đốc.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Bài ngà Hồng Lô tự khanh.

Tự khanh (寺卿, Chief Minister) là chức quan đứng đầu một cơ quan Lục tự.Thời Nguyễn gồm:

  • Chánh tam phẩm: Đại lý tự khanh, Thái thường tự khanh;
  • Tòng tam phẩm: Thượng bảo khanh, Thái bộc tự khanh, Quang lộc tự khanh;
  • Chánh tứ phẩm: Hồng lô tự khanh.

Thuộc cấp của chức Tự khanh (hoặc khanh thuộc cơ quan Thượng bảo tào) là Tự thiếu khanh (hoặc thiếu khanh thuộc cơ quan Thượng bảo tào). Trong ảnh là Ngà bài Hồng Lô tự khanh.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Tam hạng kim khánh.

Kim khánh được làm bằng vàng, được vua ban cho các tướng lĩnh, quan lại cao cấp vì những công lao của họ đối với triều đại và đất nước. Dưới triều Gia Long và Minh Mạng, kim khánh chỉ được thưởng cho các thành viên hoàng gia và các quan lại có điện hàm đại học sĩ (Tứ trụ).

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Bài ngà Tân Lệ phường lý trưởng.

Bài sừng dùng cho quan lại cấp thấp, binh lính sử dụng. Mỗi tấm thẻ đều có dây đeo là dải thùy anh kết hình hồ điệp.

,ảnh lịch sử,thẻ bài,thẻ bài Triều Nguyễn,Triều Nguyễn,nhà Nguyễn,lịch sử việt nam Bài sừng Diên Bình Thôn hương bổn.

Từ những chiếc thẻ bài có thể biết chức vụ và thân phận của từng người, thẻ bài cũng là vật hiện thân cho phép phân biệt quan dân vào thời kỳ cuối trào của chế độ phong kiến. Nó đã trở thành hiện thân cho giai cấp một thời.

Martin Trieu - Ohay.tv

Nguồn: Việt Nam Phong Hóa